Жатканда сени ойлодум,
Жамалыңа тойбодум.
Жаш селки кѳзгѳ элестеп,
Жүрѳгүмѳ орнодуң.
Жайдары сенин мүнѳзүң,
Жалжылдаган чүрѳгүм.
Жаштыктын сырын чечүүгѳ
Жанымда жоксуң бир ѳзүң.
Караймын сенин жолуңду,
Кармасам деймин колуңду.
Кадыр түндѳ баш кошуп,
Качан айтам оюмду?
Элдик сүйүү ырларынан
Айпери СЫРАЖИДИН кызы
(Икая)
Байыркы Кытайда, бир кыз турмушка чыккандан кийин кайын энеси менен чогуу жашап калат. Убакыт өткөн сайын ал келин кайын энесинин кажый берген мүнөзүн көтөрө албай, аягында жаны кашайганда андан арылууну көздөйт. Атасынын досу ар кыл чөптѳрдү сатып оокат кылгандыктан, кыз аяш атасына келет:
– Менин чыдамым бүттү, кайын энем менен мындан ары жашай албайм, ал мени жинди кылып бүтүрмѳк болду. Мага жардам бербесеңиз болбойт, акчасын жакшы төлөп берем, – дейт.
(Уландысы. Башы)
Гүлсара МАМБЕТАЛИЕВА, Манас изилдѳѳчү
ЖАН ДҮЙНӨБҮЗДӨ ЧОҢ КАЗАТ ЖҮРҮҮДѲ
Оттуу доордогу тазалануу кишинин өзүнүн терс сапаттарына каршы күрөшүүсү менен коштолууга тийиш. Мына ошондой күрөш азыркы мезгилде биз каймана, өтмө мааниде берилген илим-билим катары ача баштаган “Манас” дастанындагы Чоң Казат аркылуу берилген. Мезгил түпкүрүндѳгү окуя катары Чоң Казат чындыгында да болгон. Ал эми каймана маанилеринин биринде Чоң Казат кишинин ички жан дүйнѳсүндѳгү адамгерчилик, ыймандуулук, оң сапаттары менен ыймансыздык, наадандык сыяктуу терс сапаттарынын ортосундагы күрѳштү каймана мааниде чагылдырат.
«Жашыңда жайрап кал,
Гүлгүндө күбүлүп кал.
Сууга ыргыткан таштай бол,
Караңгыда тараган чачтай бол.
Муздаган таштай бол,
Мүлжүгөн баштай бол!
Күйгөн көмүрдөй бол,
Керткен дүмүрдөй бол!
Кончо конгон чечтей бол,
Туман баскан кечтей бол!
Аарчыган пияздай бол,
Куйкаланган шыйрактай бол,
Билеги жок чырактай бол!
Ичкенинен ирим болсун,
Жегенинен желим болсун!»
Бул – эл ичинде кадыр-барктуу, отуруп-турганы нарктуу, айткандары эм, улуу-кичүүлѳргѳ дем, урмат-сыйы бирдей, жекече касиет жылоологон карыя-байбичелерге атайын жолдук менен баруу. Бата алуу – балалуу болууга, алыс сапарга аттанууда, сапардан аман-эсен кайтууда, ойлогон оюна, тилеген максатына ийгиликтүүгѳ кылган далалат.
Мында үйүнѳ чакырып, чүйгүн тамактар менен даам сыздырып, кийит кийгизүү аракеттери да жүзѳгѳ ашат. Бата даам таткандан кийин берилет.
Бата тилеген келин-кесектер алгач жүгүнүп, улууларга баш ийип, таазим кылышат. Бата алаарда турушуп, эки колун бооруна алышат. Артында «Тегин кишиден бата албаган», «Анын батасы тийген», «Батадан жаралган бала»… ѳңдүү сѳздѳр айтылып калат.
Маалымат булагы: Амантур Акматалиев, “Баба салты, эне адеби” китеби
«Жакшыга жуучу келет, «жаманга куучу келет». Мунун ар кандай жагдайы бар. Баланчанын уулу кыз тандап жүрүп, ошол кызды жактырып калса, ал адептүүлүк менен үй-бүлѳсүнѳ билдирет. Ата-энелер кѳбүнчѳ сырдана жеңелери, теңтуштары аркылуу билет). Кээде, балага кызды ата-энеси, ага-туугандары тандайт. Ошентип, жуучу шайлашат. Айыл ичинде алымдуу, оозунда сѳзү бар, салт-санааны билген аксакалдар аттуу-тондуу болуп барып, жуучуга түшѳт.
Маалымат булагы: Амантур Акматалиев, “Баба салты, эне адеби” китеби
Бул – куда түшүүнүн башталышы, сыр билги адамдардын сырдана мамилеси, ич ара кадыр туткан каада-салты. Мал алып келишип, кыргызда күмүш нарктуу деп, күмүш сѳйкѳ салышчу. /й ээси урматтап тосуп, кайра кийит менен жѳнѳтчү. Мында куда болуучулар бири-бирине кулдук уруп, ѳз ара ызатташып, болочок жаш үй-бүлѳлѳргѳ түбѳлүктүү камкордук кѳрүшѳт.
Маалымат булагы: Амантур Акматалиев, “Баба салты, эне адеби” китеби
«Оомийин, олуя колдо,
Кызыр жөлө!
Өлбөс өмүр берсин!
Кетпес кең дөөлөт берсин!
Пайгамбар батасын берсин!
Бак-дөөлөтүн берсин!
Шыбагалуу баш берсин!
Берекелүү аш берсин,
Узун өмүр жаш берсин.
Уучуң узарсын,
Жаның жайылсын,
Өмүрүң узун болсун,
Өрүшүң жайык болсун!
Ынтымак берсин,ырыс берсин!
Кудай куру калтырбасын,
Теңирим өзү жалгасын! Оомийин!»
Наристенин тѳрѳлүшү – ошол үйдүн ашкан кубанычы. Бешик той берилет. Колдо бар мал союлат. «Илгери анын бешик тоюна ак кочкор союлган» деген сѳз бар. Тойго чакырылгандар кѳйнѳк-кече, ороо-чулгоо, акча-тыйын ыроолошот, мал алпарышат. Адатта, таеке-тайындары бешик, шимегин жасатып, анын тѳшѳнчү-орунчусун жасалгалап барышат.
Набаттуу байбичелер чоң дасторконго отуруп, оң-сол чүкѳлѳрдү бешиктин баш жагынан кѳтѳрүп эңкейтип, «оң бол, оң бол» дегенде, ал чүкѳлѳр күлтүгүнѳ түшүп кетет. (Ага дейре бешик менен шимекти майлап, арча аркылуу аластап алат). Колдорун тийгизип ич ара ырымдашкан байбиченин жанындагылар менен чогуу наристени жаткырышат. «Бешик апа, бек карма, умай эне, уйку бер» деп баланы таңат. Жуурканы, куржуну, кабы, баштыгы… болуп, жети нерсени бешикке жаап, энесине карматат. Ал кѳтѳрүп алып, тѳрдѳн эшикке, эшиктен тѳрдү карай жүгүнѳт. Байбичелер алкайт, баталарын берет. Эми бешик терметилет.
Маалымат булагы: Амантур Акматалиев, “Баба салты, эне адеби” китеби
«Жүзүң нурлуу болсун,
Жүрөгүң сырлуу болсун,
Тилиң ырлуу болсун.
Жигиттин сырттаны атанын,
Өнөрүң сегиз кырлуу болсун.
Бир үйдүн баласы болбо,
Миң үйдүн санасы бол!
Бир элдин атасы болбо.
Миң элдин атасы бол!
Бир тонго жака болбо,
Көп көлдүн агасы бол!
Акты ак деп баала,
Караны кара деп сана.
Өзөгүң талса өзөн боюн жала,
Башыңа иш түшсө көпчүлүктү сагала.
Белге таңуу кемер бол,
Өзүңө-өзүң кемел бол.
Досуңа эдил бол,
Элиңе адил бол!»